Φανταστείτε έναν άνθρωπο που μια μέρα γράφει τον πιο συγκλονιστικό υπερασπιστικό λόγο που είχε ακούσει ποτέ η αρχαία Αθήνα — και την επόμενη μέρα πεθαίνει εκτελεσμένος, παρ' όλη την ευγλωττία του. Αυτός ήταν ο Αντιφών, ένας άνθρωπος τόσο πολύπλευρος που οι ιστορικοί ακόμα μαλώνουν αν μιλάμε για έναν, δύο ή και τρεις διαφορετικούς ανθρώπους με το ίδιο όνομα.
Ο άνθρωπος πίσω από τα δικαστήρια
Πριν γίνει γνωστός για τα μαθηματικά του, ο Αντιφών ήταν επαγγελματίας του λόγου — από τους πρώτους που έκαναν τη ρητορική τέχνη βιοπορισμό. Έμειναν σε εμάς δεκαπέντε λόγοι του: τρεις πραγματικές αγορεύσεις από δίκες φόνου όπου ενήργησε ως κατήγορος, και δώδεκα «δείγματα» λόγων που έγραφε για να διδάξει τους μαθητές του πώς να κατηγορούν και πώς να υπερασπίζονται — τέσσερις ανά υπόθεση, δύο κατηγορίας και δύο υπεράσπισης. Ήταν, ουσιαστικά, ένα από τα πρώτα εγχειρίδια δικανικής ρητορικής της ιστορίας.
Παράλληλα έγραφε και φιλοσοφικά έργα: το «Περί Αληθείας», το «Περί Ομονοίας», τον «Πολιτικό» και ένα βιβλίο για την ερμηνεία των ονείρων — από τα οποία σώζονται μόνο αποσπάσματα και αναφορές σε άλλους συγγραφείς. Στο «Περί Αληθείας» υπερασπιζόταν τις ιδέες του Παρμενίδη, ότι υπάρχει μία και μοναδική πραγματική οντότητα και ότι ο κόσμος των πολλών πραγμάτων που βλέπουμε γύρω μας είναι, στην ουσία, ψευδαίσθηση — μια θέση κοντά σε αυτή που υποστήριζε με τα περίφημα παράδοξά του ο Ζήνων ο Ελεάτης.
Στο «Περί Ομονοίας» πάλι, υπερασπιζόταν κάτι σχεδόν αντίθετο σε ύφος: την εξουσία της κοινότητας ως ασπίδα απέναντι στην αναρχία, την ιδέα της συμφιλίωσης και της αυτοσυγκράτησης — τόσο στις κοινωνίες όσο και μέσα στην ίδια την ψυχή του ανθρώπου. Κάποιοι μελετητές αναρωτήθηκαν πώς μπορεί ο ίδιος άνθρωπος να έγραψε δύο τόσο διαφορετικά κείμενα. Μια εξήγηση που έχει προταθεί: απλώς άλλαξε γνώμη με τα χρόνια — κάτι που, ας παραδεχτούμε, συμβαίνει και σε πολύ λιγότερο αμφιλεγόμενους ανθρώπους από έναν αρχαίο σοφιστή.
Ο Αριστοτέλης, αιώνες αργότερα, έγραφε ότι ένας γεωμέτρης δεν χρειάζεται καν να μπει στον κόπο να αναιρέσει την επιχειρηματολογία του Αντιφώντα — απλώς δεν ανήκει στη δικαιοδοσία της γεωμετρίας. Ο Σιμπλίκιος όμως, σχολιάζοντας αργότερα το έργο, παρεξήγησε εντελώς τι εννοούσε ο Αντιφών, νομίζοντας πως ισχυριζόταν ότι είχε πραγματικά λύσει το πρόβλημα. Ο μεγάλος ιστορικός των μαθηματικών Sir Thomas Heath αποκατέστησε αργότερα τη φήμη του: ο Αντιφών δεν είχε λύσει τίποτα, αλλά είχε γεννήσει μια ιδέα-σπόρο — αυτή της «εξάντλησης» ενός εμβαδού μέσω μιας ατέλειωτης ακολουθίας πολυγώνων — πάνω στην οποία, έναν αιώνα αργότερα, ο Εύδοξος θα έχτιζε τη διάσημη «μέθοδο της εξάντλησης», πρόγονο του σημερινού απειροστικού λογισμού.
Υπάρχει και μια πιο γοητευτική ερμηνεία γι' αυτό που πίστευε ο Αντιφών: μήπως θεωρούσε τον ίδιο τον κύκλο ένα πολύγωνο με άπειρες, ή έστω πάρα πολλές, πλευρές; Αν ναι, τότε δεν έκανε λάθος λογικής — απλώς είχε μια διαισθητική, φιλοσοφική εικόνα του απείρου, δύο χιλιάδες χρόνια πριν αναπτυχθεί επίσημα η μαθηματική έννοια του ορίου.
Ο λόγος που δεν έσωσε τη ζωή του
Το πιο δραματικό κεφάλαιο της ζωής του Αντιφώντα δεν έχει καμία σχέση με γεωμετρία. Ανακατεύτηκε σε μια αποτυχημένη αντιδημοκρατική επανάσταση στην Αθήνα, και σύμφωνα με τον ιστορικό Θουκυδίδη — ο οποίος τον γνώριζε προσωπικά και τον θαύμαζε — ήταν ο νους πίσω από ολόκληρο το εγχείρημα: αυτός «συνέλαβε ολόκληρο το σχέδιο και τα μέσα με τα οποία εκτελέστηκε».
Όταν το πραξικόπημα κατέρρευσε, ο Αντιφών δικάστηκε για προδοσία. Ο ίδιος ο άνθρωπος που είχε περάσει τη ζωή του γράφοντας λόγους για άλλους, χρειάστηκε τώρα να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Ο Θουκυδίδης, σπάνια γενναιόδωρος με επαίνους, περιέγραψε την απολογία του ως «τον καλύτερο λόγο που έχει ποτέ εκφωνηθεί από άνθρωπο που δικάζεται για τη ζωή του». Δεν στάθηκε αρκετό. Καταδικάστηκε και εκτελέστηκε το 411 π.Χ.
Ο Αντιφών παραμένει μια από τις πιο ενδιαφέρουσες, αντιφατικές φυσιογνωμίες του 5ου αιώνα π.Χ.: ρήτορας που υπερασπιζόταν φονιάδες αλλά και την ίδια την κοινωνική τάξη, φιλόσοφος που κρατούσε δύο -φαινομενικά αντίθετες- θέσεις, και μαθηματικός που, προσπαθώντας να λύσει λάθος πρόβλημα, ανακάλυψε τη σωστή ιδέα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου